O pasado sábados 27 de setembro, Isabel Soto recolleu o XXIII Premio de tradución Plácido Castro no Salón nobre do Concello de Vilagarcía de Arousa. Nun salón ateigado, a tradutora pronunciou unhas fermosas e reivindicativas palabras que pasamos a reproducir:

Bo día a todos e a todas e moitas grazas pola vosa asistencia a este acto.
Como é de rigor, primeiro os agradecementos: aos membros do xurado por valoraren e premiaren a miña tradución, así como á propia fundación Plácido Castro e ás entidades colaboradoras por continuar con este galardón despois de vinte e tres convocatorias. Grazas tamén ao Concello de Vilargarcía que hoxe nos acolle.
Síntome moi honrada e moi ben acompañada. Como xa expresei en 2017, cando recibín este premio por vez primeira, para min a figura de Plácido Castro é un referente. Valoro o seu carácter de home culto e cosmopolita nos duros tempos que, por desgraza, lle tocou vivir, e tamén a importancia que lle concedeu á tradución e o seu destacado traballo a prol de Galicia e da cultura galega. Tamén admiro o papel da Fundación Plácido Castro, polo labor de divulgación da súa figura e por manter vivo o seu legado.
Agradezo de maneira especial que o galardón conte con dotación económica, ademais da bonita peza escultórica de Xaquín Chaves, unha proba máis do esforzo das persoas que compoñen esta entidade por dignificar a tradución nos tempos convulsos que vivimos.

A noticia colleume por sorpresa, traballando, e fíxome volver un pouco atrás, xa que a obra premiada se publicou en xullo de 2024. Os tradutores e tradutoras profesionais vivimos sometidos a un ritmo esixente, con prazos estritos que requiren moitas horas de dedicación co fin de manter un fluxo de traballo constante que nos permita gañar a vida. O contexto literario galego é moi reducido e obríganos a buscar vías de subsistencia fóra del. No meu caso, debo atender tamén á edición das traducións doutras persoas para alimentar o selo especializado que dirixo canda o meu socio, Hugin e Munin.
Agardo que este recoñecemento contribúa a lle outorgar un novo pulo ao libro neste presente cargado de incertezas, mais o que si é seguro é que quedará para o futuro. Con esa vontade de futuro traballamos os profesionais da tradución, para que o noso labor pase a formar parte dun patrimonio común.
Un home como Plácido Castro entendeu xa que o sistema literario galego precisa a tradución para competir en pé de igualdade cos demais, e el sumou a súa achega para acrecentar ese corpus. Dende os seus tempos, déronse grandes pasos no camiño, pero aínda existen carencias evidentes e dolorosas, como que aos lectores e lectoras galegos se lles siga a negar o dereito a dispoñeren de moitas obras universais na súa lingua. O reiterado incumprimento da Lei do Libro e a falta de políticas serias así o demostran. Non é a primeira vez que escoito poñer en dúbida a necesidade de contar con clásicos en galego, mesmo por parte de persoas vinculadas ás institucións que ostentan o poder. Neste sentido, calquera incorporación dun autor ou autora estranxeiros inéditos en galego ten un valor substancial, é un paso máis, sempre e cando se vele pola calidade na lingua meta e se aposte por edicións coidadas. É, pois, motivo de alegría para min que se elixise premiar un clásico do século XIX.
Tamén soubo ver Plácido Castro a importancia da tradución en termos de normalización lingüística. De feito, creo que, cada vez en maior medida, a tradución se está a converter nun lugar de resistencia e de loita contra os prexuízos que aínda existen e que vivimos as persoas do mundo do libro, pero tamén aquelas que traballan no audiovisual, no eido da dobraxe, profesionais cos que este ano tiven oportunidade de compartir enriquecedoras impresións. Entre eles hai moita xente que tamén acariña e coida desa lingua rica coa que contamos, tanto a través da palabra escrita coma da voz.
A estas alturas, non deberiamos topar xa con actitudes de estrañamento e mesmo de crítica ante calquera solución normativa en galego e axeitada para o texto orixinal, do mesmo modo que non nos estrañamos cando encontramos un termo en inglés, en francés ou en castelán que non comprendemos e imos consultar un dicionario. A lingua, calquera que sexa, require unha aprendizaxe constante, tamén para os profesionais da tradución. O uso espontáneo non garante a comunicación literaria e estética. Non podemos renunciar a esa aprendizaxe, nin tampouco ao perfeccionamento, nin resignarnos a que nos obriguen a rebaixar os niveis de uso se queremos que a lingua teña futuro.
Para isto xa están as estratexias da manipulada TVG, con gran parte do persoal en pé de guerra. Días atrás, un vídeo mostraba, na súa liña habitual, a burla lingüística do programa Land Rover. Seica ten graza facer mofa da utilización de termos e expresións correctos e instalados como escordar un nocello, padiola ou parafuso. Estannos a dicir que o castrapo que manexan eles é mellor, que desandemos o camiño andado?
Máis que rirse desa actitude normalizadora nunha televisión pública que precisamente naceu con esa vontade e que en tempos exerceu, deberían preocuparse polos apagamentos informativos e as manipulacións evidentes e reiteradas que sufrimos, e non pretender afear actitudes nin que baixemos ao seu nivel para dicir torcerse un tobillo, camilla e tornillo. É humor, opinan algúns. Non. É non remar a favor dende un ente público e, ademais, a posta en práctica da estratexia do autoodio. Atrévome a pedir respecto para a lingua e os seus falantes.

A obra galardoada, A herdanza Ferramonti, tamén é protagonista hoxe, e gustaríame contarvos que se trata dunha novela publicada en 1883 por Gaetano Carlo Chelli, considerado un dos grandes narradores do século XIX, até o punto de ser cualificado como o Zola italiano.
A historia lévanos a Roma en 1880, unha época de cambios e feroz especulación, non moi diferente á de hoxe en día. O ascenso social do humilde panadeiro Gregorio Ferramonti deriva en que amase unha gran fortuna. Detrás de todos eses cartos hai un comportamento ruín e unha falta de escrúpulos que definen o carácter do personaxe e fan certa a famosa frase de Balzac: «Detrás de toda gran fortuna sempre hai un crime». Desenganado porque ningún dos seus tres fillos quere continuar co negocio, Ferramonti vive só e amargado, pero goza cando os ve sufrir pola posibilidade de deixalos sen herdanza.
Pola súa parte, os fillos non quedan atrás: son receosos e egoístas, e están enfrontados entre eles. A aparición de Irene Carelli nas súas vidas resulta decisiva: non só logra reconciliar os irmáns, senón que os fai partícipes dun plan para gañar a confianza do vello. Irene é case unha muller fatal, capaz de seducir a todos coa súa intelixencia e os seus manexos. Ela é a auténtica protagonista do relato, unha muller afastada do modelo que adoita presentar a literatura burguesa do XIX. Hábil para recoñecer as debilidades das persoas que a rodean, autónoma e experta nos negocios, imponse nun universo masculino, foxe de calquera sentimento de culpa, e móstrase capaz de actuar e de agardar o tempo que faga falla para vingarse.
A historia daría para unha excelente serie das de hoxe en día. Cabe dicir que xa foi levada ao cine en 1976, con Anthony Quinn como o vello Ferramonti. A intriga é continua e ilustra o comportamento e a moral humanos, loxicamente co estilo do século XIX.
Nuns tempos nos que asistimos a tramas de corrupción, calotes, argucias, especulacións de toda caste e mentireiros compulsivos, e incluso nos asola a miseria humana, non cabe dúbida de que esta obra, como boa peza clásica que é, aínda dialoga co presente.

E xa que falamos da miseria humana e antes aludiamos ás palabras de noso e á realidade cultural que representan, ao traballo de moitas persoas por velar pola calidade da lingua, permitídeme que me desvíe e aproveite este acto para recordar que un xenocidio é a exterminación metódica dun grupo social por motivos étnicos, relixiosos ou políticos. O Plácido Castro pacifista, represaliado e exiliado asistiría hoxe co mesmo desacougo e impotencia ca nós ao xenocidio que Israel está a levar a cabo contra as xentes de Palestina. De novo, os que non saben nin queren saber parecen querer impoñerse sobre a propia definición dos termos e o que representan, facer que non vexamos o que estamos vendo, negar a realidade. Miseria humana en estado puro e falta de humanidade.
Os ecos desta violación sistemática dos dereitos humanos á que asistimos chegarán antes ou despois ás nosas mesas de traballo como profesionais da tradución, e daquela será difícil atopar as palabras que expresen tanto horror.
Porque traducir é un traballo solitario e absorbente, pero serve tamén para entender e explicar mundos alleos. Ábrenos ventás cara a outras realidades, como o fai a lectura e a literatura en xeral, e dálles voz a persoas que contan dende culturas distintas á nosa.

Quero rematar agradecendo o esforzo por estar aquí hoxe a amigos e amigas ás que tanto quero e que son moi importantes para min: Marta Neira, Pedro Lucas e Carmela Mariño, Marcos Calveiro, Manuel Arca, Isabel Salazar e Alejandro Tobar, Xavier Senín e Mari Carme Mera, Mar Sueiro e Lucía Junquera, Javier Sánchez, Silvia Román, Manolo Bragado e Montserrat Paz. Mil grazas por acompañarme sempre, en momentos alegres e nos máis difíciles.
Paz, xustiza e boas lecturas.
Moitas grazas.